ادیبانه

دیباچه

به نام خداوند جان و خرد

     آن چه که درخلال این سطور تقدیم  دبیران گرامی و علاقمندان به زبان و ادب فارسی می گردد ، نقدی مجمل و مختصر بر دیدگاه حاکم بر کتاب های زبان فارسی دوره ی متوسّطه در زمینه ی « تکواژهای ماضی ساز» است که غالبا درهمایش های دبیران ادبیّات فارسی ازمباحث جدّی مورد اختلاف محسوب می شود و با وجود جدل های مکرّر درباره ی آن ، غالبا وحدت نظر و رویّه حاصل نمی گردد و حکایت هم چنان باقی است.

     بدیهی است که گستره ی بی انتهای مباحث زبانی – بویژه دیدگاه های دستوری – که غالبا نظری است ، امکان ایجاد وحدت رویّه درغالب مبانی دستوری را سلب نموده اســت؛ امّا انتظار می رود دبیـران محتــرم ، ضمـن تلاش مجدّانه و مستمـر برای رفع کا ستی ها و عیوب کتاب های درسی و زدودن زنگار ازآیینه ی آموزه های علمی آن ها ، در تصریح و تبیین دیدگاه های حاکم برتألیف کتاب ، اهتمام ورزند و امکان تقریب هرچه تمام تر مفاهیم  و مباحث کتب درسی را فراهم آورند تا دانش آموزان در امتحانات هماهنگ وآزمون های گوناگون و نیز پایه های مختلف تحصیلی ، دچار سردرگمی و تناقض های بیهوده نگردند.

     برای نیل به این مقصود ، برآن شدم تا با مطالعه و بررسی دقیق کتاب های درسی سه ساله ی دوره ی متوسّطه و مطابقت آن با امتحانات نهایی و کشوری و سؤالات کنکوری چندساله ی اخیر ،  یکی از مفاهیم مورد اختلاف را مورد بررسی قرارداده ،  دیدگاه غالب را درخصوص آن ،  معلوم گردانم و نتایج این تلاش را به علاقمندان زبان فارسی – بویژه دبیران محترم زبان و ادبیّات فارسی -  تقدیم نمایم .امید است محصول و ثمره ی این کارکه خالی از ضعف و کاستی نیست ، مورد عنایــت و استفاده ی علاقمندان قرارگیرد.

چکیده

     چگونگی مطرح شدن تکواژهای ماضی ساز درکتاب های زبان فارسی مقطع متوسّطه ، نکته ی ظریفی است که ذهن دبیران نکته سنج را مشغول نموده و موجبات اختلاف نظر نزدهمکاران را فراهم آورده است .پس لازم بودکه این مطلب مورد بررسی قرارگیرد ...

کلید واژه ها : تکواژهای ماضی ساز ، شمارش تکواژ ، فعل های با قاعده و ...

تکواژهای ماضی ساز

برای ورود به مبحث مورد نظر ، یک پرسش را مبنای کارقرارمی دهیم :

1- آیا نشانه های ماضی ســاز ( د ، ت ، اد ، ید )[1] در شمارش تعـداد تکواژهای یک واژه – اعم از فعل و غیر فعل -  به عنوان تکواژ محسوب می شوند؟

    قبل از پاسخ به این پرسش ، ذکراین نکته ضروری است که دبیرانی که پاسخشان به سؤال مذکور ، مثبت است ، غالبا ازدیدگاه های دکترمحمّدرضا باطنی[2] تبعیّت می کنند و سه دسته اند :

الف) عده ای تکواژهای ماضی ساز را درهمه ی فعل ها محاسبـه می کنند؛ مانند :

فعل : افتاد = افت + اد +  Ø

فعل : رفت = رف (با اعمال تغییرات صوتی : رو ) + ت  + Ø

ب) برخی دیگر از دبیران ، تکواژهای ماضی ساز را فقط در فعل های با قاعده به عنوان یک تکواژ به حساب می آورند؛ مانند :

خورد : خور + د + Ø

چرخید : چرخ + ید + Ø

کشت : کش + ت + Ø

ایستاد : ایست + اد + Ø

یادآوری : فعل ها ازجهت وجود بن مضارع درآن ها دو دسته اند :

الف) فعل های باقاعده

     دراین گونه فعل ها ، بن مضارع پس از جداکردن تکواژماضی ساز از بن ماضی ، به دست می آید و نیازی به ایجاد تغییرات صوتی نیست؛ مانند :

مصدر(خوردن ) : خورد(بن ماضی) –  د (تکواژماضی ساز) = خور (بن مضارع )

مصدر(رسیدن ) : رسید(بن ماضی) –  ید (تکواژماضی ساز) = رس (بن مضارع )

مصدر(افتادن ) : افتاد (بن ماضی) –  اد (تکواژماضی ساز) = افت (بن مضارع )

مصدر(کشتن ) : کشت (بن ماضی) –  ت (تکواژماضی ساز) = کش(بن مضارع )

ب) فعل های بی قاعده

     دراین گونه فعل ها ، پس از حذف تکواژماضی ساز از بن ماضی ، آن چه به دست می آید ، پس از ایجاد تغییرات صوتی به بن مضارع تبدیل می شود؛ مانند :

 مصدر(سوختن) : سوخت(بن ماضی) – ت (تکواژماضی ساز) = سوخ + تغییرات صوتی = سوز(بن مضارع )

مصدر(انداختن) : انداخت(بن ماضی) – ت (تکواژماضی ساز) = انداخ + تغییرات صوتی = انداز(بن مضارع )

   البته برخی دیگراز دبیران هردو دسته ی مذکور ، تکواژهای موجود در واژه های غیرفعلی را نیز به عنوان تکواژ به حساب می آورند؛ مانند :

خوردن : خور + د +  َ ن

کشته : کش + ت + ـه

چرخیده : چرخ + ید + ه

افتادگی : افت + اد + ه + ی ( «گ» صامت میانجی است)

بخش اوّل : دیدگاه حاکم بر کتاب های زبان فارسی مقطع متوسّطه :

    دراین بخش سعی شده است تا با مطالعه ی دقیق کتاب های زبان فارسی دبیرستان ، قسمت هایی که – مستقیم یا غیرمستقیم - با موضوع مورد نظر (تکواژهای ماضی ساز) ارتباط دارد ، مورد بررسی قرارگیرد.

زبان فارسی 1 دبیرستان

   درکتاب زبان فارسی سال اوّل دبیرستان ، درسه قسمت به مواردی برمی خوریم که با مطالعه و بررسی آن ها می توان تاحدودی به موضع مؤلّفان نسبت به موضوع پی برد  :

1- دردرس «ویژگی های فعل 2 » درتوضیح فعل گذرا به مفعول ، موجودیّت « د ، ید» به عنوان یک تکواژ و بدون نام بردن از مبحث تکواژ یا نشانه ی ماضی ساز ، پذیرفته شده است :

    «اگربه بن مضارع برخی افعال ناگـذر« ان» بیفزاییـم ، بن مضارع گذرا به دست می آید. بن ماضی این نوع فعل ها چنین ساخته می شود :

بن مضارع گذرا شده +  د/ ید              بن ماضی   : پر + ان + د »

2- دردرس دوازدهم[3] « مبحث مربوط به انواع اسم ازجهت ساخت» درمثال های اسم مشتق ، درکلمه ی (خریدار) فقط وند« ار» به عنوان پسوند معرّفی شده و به نشانه ی ماضی ساز « ید » که تکواژ تصریفی است ، اشاره ای نشده است.

3- دردرس (گروه اسمی 3 ) ، در مبحث مربوط به «پرکاربردترین صفت های بیانی» ، ساخت مربوط به صفت مفعولی و صفت لیاقت به ترتیب ، چنین تجزیه شده است و اثری از پذیرفته شدن تکواژماضی سازدیده نمی شود :

صفت مفعولی : بن ماضی + ه / ـه ( = e )     /    صفت لیاقت  :  مصدر  +  ی

زبان فارسی دوم دبیرستان

    درکتاب زبان فارسی سال دوم دبیرستان ، در دو قسمت به مواردی برمی خوریم که با موضوع موردنظر ارتباط دارد :

1- دردرس دوازدهم (ساختمان فعل) درمبحث «بن فعل» بدون اشاره به تکواژماضی ساز ، آمده است :  «مصدر بدون ن پایانی»

2- در درس شانزدهم (گروه اسمی 1 ) درمبحث «ساخت اسم » بدون آن که به تکواژهای ماضی ساز اشاره ای شود ، آمده است :

«برخی اسم های مرکّب این گونه ساخته می شوند :

... از اسم +  بن ماضی  :  کارکرد ، دست برد ، رهاورد »

زبان فارسی 3 عمومی

    درکتاب زبان فارسی سال سوم دبیرستان( رشته های غیرعلوم انسانی) ، درسه بخش به مباحثی برمی خوریم که می توان با تحلیل آن ها تاحدودی موضع مؤلّفان کتاب نسبت به «تکواژهای ماضی ساز» را معلوم نمود :

1- دردرس ( ساختمان واژه 2) درمبحث (مهم ترین پسوندها) آمده است:

الف- « اسم + ی = صفت : ... ماندنی ، رفتنی ، خوردنی ... »

ب- « گی گونه ای از ی است در واژه هایی که به ه / ـه ختم می شوند : خانگی ، ... آلودگی ، ... پیوستگی »

پ- « بن ماضی + ار = اسم / صفت  : کردار ، رفتار ، کشتار ، گفتار ، نوشتار ، دیدار ، ساختار ، شنیدار ، خریدار ، گرفتار ، برخوردار ، خواستار ، مردار»

ت- «بن ماضی + ه / ـه = صفت : افسرده ، دیده ، گرفته ، نشانده»

ث- «بن فعل + گار = صفت : خواستگار، ماندگار، آفریدگار،سازگار ، آموزگار ، رستگار»

2- در درس ( ساختمان واژه 3 ) در مبحث « معرّفی ساختمان برخی از واژه های مشتق - مرکّب» آمده است :

« اسم + بن + وند = اسم  : داد و ستد ، خرید و فروش ، زد و خورد ، زد و بند ، نشست و برخاست ، گفت و گو ، پخت و پز ، دید و بازدید ، گیر و دار ، خواب و خور ، رفت و آمد ، گفت و شنید ، پرس و جو »

درهمین مبحث آمده است :

« اسم + وند + اسم = اسم / قید / صفت :  سراسر ... کشت و کشتار ... »

درقسمت «یادآوری» همین مبحث گفته شده است :

«برخی ازواژه های مشتق بیش ازیک وند دارند : ... نایافتنی ، نخواندنی ، نسنجیده ... کشتارگاه ... »

    درهمیـن درس درقسمـت «نشان دادن مراحـل ساخت برخی از واژه ها» ، به تجزیه ی کامل تکواژهای چند واژه ی غیرساده پرداخته شده است ؛ ازجمله :

1- « دادگستری : دادگستر + ی  :  داد + گستر »

2- «گرفتاری  : گرفتار + ی   :  گرفت + ار»

3- کشتارگاه  :  کشتار + گاه        :         کشت + ار

4- نسنجیده  :   ن + سنجیده   :          سنجید + ه

5- دل بستگی :   دل بسته + گی :          دل + بسته  :           بست + ه

6- دل دادگان  :   دل داده + گان  :         دل + داده   :        داد + ه

زبان فارسی 3 تخصصی

    درکتاب زبان فارسی سال سوم دبیرستان (رشته ی ادبیّات و علوم انسانی) ، درچهارقسمت به مواردی برمی خوریم که در تبیین موضوع می تواند گارگشا و مفید باشد :

1- در درس (مطابقت نهاد و فعل – گروه فعلی ) درتوضیح تبدیل فعل ناگذر به گذرا ، موجودیّت« د ، ید» به عنوان یک تکواژ و بدون نام بردن از مبحث تکواژ یا نشانه ی ماضی ساز ، پذیرفته شده است :

«برخی از فعل ها را می توان با افزودن تکواژ«ان»گذراکرد. «ان» تکواژسببی گذراسازاست. این تکواژ به بن مضارع بعضی ازفعل های ناگذر افزوده می شـود و آن ها را گذرا به مفعول می کند. »

سپس درجدولی آمده است :

3- در درس (ساختمان واژه 1) درمعرّفی واژه های مرکّب ، آمده است :

« صفت + اسم  : صفت : ... خوش برخورد ... »

درهمین درس ، درمعرّفی واژه های مشتق - مرکّب ، آمده است :

الف- « وند + صفت مرکّب  = صفت : ... خوشایند»

ب- «بن + بن + وند = اسم : ... داد و ستد ، خرید و فروش ، زد و خورد ، زد و بند ، نشست و برخاست ، گفت و گو ، پخت و پز ، دید و بازدید ، گیر و دار ، خواب و خور ، رفت و آمد ، گفت و شنید ، پرس و جو »

پ- « اسم + وند + اسم = اسم / قید / صفت : سراسر ... کشت و کشتار ... »

4- در درس (ساختمان واژه 2 ) درقسمت « معرّفی مهم ترین پسوندها » آمده است :

الف- « اسم + ی = صفت : ... ماندنی ، رفتنی ، خوردنی ... »

ب- «گی گونه ای از ی است در واژه هایی که به ه / ـه ختم می شوند : خانگی ، ... آلودگی ، ... پیوستگی »

پ- « بن ماضی + ار = اسم / صفت  : کردار ، رفتار ، کشتار ، گفتار ، نوشتار ، دیدار ، ساختار ، شنیدار ، خریدار ، گرفتار ، برخوردار ، خواستار ، مردار»

ت- «بن ماضی + ه / ـه = صفت : افسرده ، دیده ، گرفته ، نشانده»

ث- «بن فعل + گار = صفت : خواستگار، ماندگار، آفریدگار، سازگار ، آموزگار ، رستگار»

نتیجه ی بررسی کتاب های درسی :

نگاه دقیق به این مباحث ازکتاب های درسی ، مبیّن نتایج زیراست :

    الف) با استناد به درس دهم زبان فارسی 1 و درس سوم زبان فارسی تخصّصی که به مبحث «گذراکردن فعل» مربوط هستنـد ، تکـواژماضی ساز در ساختار افعالی که با « ان » گذرا می شوند ، به عنوان تکواژ پذیرفته شده است امّا درسایر افعال ، موردی که مؤیّد این مطلب باشد ، مشاهده نمی شود .

    ب) درساختار واژه های غیرفعلی مانند اسم و صفت ، با استناد به قسمت یادآوری درس بیست و پنجم زبان فارسی 3 عمومی ، که به طور دقیق ، واژه های« دادگستری ، گرفتاری ، کشتارگاه ، نسنجیده ، دلبستگی و دلدادگان» را تجزیه نموده است و در ساختار آن ها بن ماضی انواع فعل –  باقاعده و بی قاعده وجود دارد - می توان نتیجه گرفت :« ازدیدگاه مؤلّفان کتاب ، تکواژهای ماضی ساز در ساختار واژه های غیرفعلی ، تکواژ محسوب نمی شوند.»

1-   دادگستری : (دادگستر + ی)      (داد + گستر )

2- گرفتاری  : (گرفتار + ی)        (گرفت + ار)

3- کشتارگاه  :  (کشتار + گاه)      (کشت + ار)

4- نسنجیده  :   (نَ  +  سنجیده)     (سنجید + ه)

5- دل بستگی :   (دل بسته + گی)   (دل + بسته)    (بست + ه )

6- دل دادگان  :  (دل داده + گان)    (دل + داده)     (داد + ه )

یادآوری : «د» ، «ت» و «ید» تکواژهای ماضی سازکلمات تجزیه شده هستند.

    بررسی سایر قسمت ها ی مرتبط با موضوع ، هیچ نشانی از پذیرش یا عدم پذیرش تکواژهای ماضی ساز به عنوان تکواژ ، دراختیار ما قرارنمی دهد زیرا ساختارهای معرّفی شده در این قسمت ها ، مبهم  و کلّی است و ازآن جا که بسیاری از اجزای ترکیب های ارائه شده ، خود ، دارای اجزای تشکیل دهنده است ، نمی تواند دقیقا موضع مؤلّفان کتاب را دراین زمینه روشن سازد. مثال :

صفت مفعولی : بن ماضی + ه / ـه ( = e )

صفت لیاقت : مصدر + ی

بن فعل  : «مصدر بدون ن پایانی»

اسم + ی = صفت : ماندنی ، رفتنی

بن ماضی + ار = اسم / صفت  : کردار

بن ماضی + ه / ـه = صفت : افسرده

اسم + بن + وند = اسم  : داد و ستد ، خرید و فروش ، زد و خورد

اسم + وند + اسم = اسم / قید / صفت : کشت و کشتار 

صفت + اسم : صفت : خوش برخورد

بن فعل + گار = صفت : خواستگار، ماندگار

     دراین مثال ها ،«صفت مفعولی ، صفت لیاقت ، مصدر ، بن فعل ، اسم  و ... »هریک اجزای معرّفی شده ای هستند که خود از اجزای دیگری ساخته شده اند و مؤلّف کتاب ، اجزای آن ها را مشخّص نکرده است پس نمی توانند معرّف دیدگاه مؤلّفان در زمینه ی تکواژماضی ساز باشند. برای روشن شدن موضوع ، واژه های «خرید و فروش» و «کشت و کشتار» را بررسی می کنیم :

تجزیه ی کتاب : خرید + و + فروش

تجزیه ی کتاب : کشت + و + کشتار

    درتجزیه ی واژه ی اوّل ، درساختار«خرید» تکواژ ماضی ساز«ید» وجود دارد امّا درکتاب به آن اشاره ای نشده است. هم چنین در واژه ی دوم ، تکواژماضی ساز«ت» دوبار تکرارشده امّا مؤلّف به آن نپرداخته است.

بخش دوم : امتحانات نهایی

    دراین بخش ، امتحانات نهایی کشوری سال سوم دبیرستان و چند امتحان استان تهران به همراه راهنمای تصحیح ارائه شده ، بررسی شده است.

زبان فارسی 3 عمومی  شهریور 82  - تهران

1- تعداد تکواژها و و واژه های جمله ی مقابل را بنویسید.

زاده می شود کودک صبح.        پاسخنامه : (چهارواژه - هشت تکواژ) 

نتیجه : تکواژ ماضی ساز« د» محاسبه نشده است.

زبان فارسی 3 عمومی دی ماه 82  - تهران

1- نوع تکواژهای آزاد واژه های « آفریدگار» و «نمناک» را بنویسید.

پاسخنامه : (بن ماضی -  اسم )

نتیجه : «د» در «آفریدگار»، جزیی از بن ماضی محسوب شده است نه تکواژ جدا .

2- عبارت« هواگرگ و میش بود که دوباره برگشتم» چتد تکواژ دارد؟ پاسخنامه : (سیزده تکواژ )

نتیجه : تکواژهای ماضی ساز «د» و «ت» دشمارش نیامده اند.

زبان فارسی3عمومی خرداد 83  -  تهران

2- تعداد تکواژها و واژه ها را درعبارت زیربنویسید.

«بلند شد و کلاه خود رابرداشت گذاشت روی کاهدان.»

پاسخنامه : (دوازده تکواژ -  هفده واژه )

نتیجه : سه تکواژ ماضی ساز «د» و «ت» - دو بار - درشمارش نیامده اند.

زبان فارسی تخصّصی - شهریور 83 - تهران

1- باتوجّه به جمله ی «آن انسان ریاکار را نادیده گرفت» به سؤالات زیرپاسخ دهید.

الف) این جمله ازچندواژه تشکیل شده است؟       پاسخنامه : شش واژه

ب)تعدادتکواژهای آن رابنویسید.                        پاسخنامه : یازده تکواژ

نتیجه : «ید و ت» در واژه های «نادیده» و «گرفت» محاسبه نشده است.

زبان فارسی تخصّصی شهریور84  - کشوری

2- تکواژآزاد و تکواژ وابسته را درکلمه ی «شکفته» مشخّص کنید.

پاسخنامه :  شکفت (تکواژ آزاد)   ه ( تکواژ وابسته)

نتیجه : «ت» که تکواژ ماضی ساز و وابسته ی تصریفی است ، مورد توجّه نبوده است.

زبان فارسی تخصّصی خرداد84 - کشوری

7- واژه های زیر را براساس ترتیب اجزای سازنده ، تامرحله ی تکواژتجزیه کنید. گرفتاری ، هم دردی   

پاسخنامه : مرحله ی 1 : گرفتاری : گرفتار + ی          مرحله ی 2 : گرفت + ار

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» محاسبه نشده است.

زبان فارسی3 عمومی شهریور84 - کشوری

1- درعبارت :« خانه های ده تا چمنزارادامه داشت.» :

الف) چند تکواژ و چند واژه وجود دارد؟           ب)تکواژهای وابسته کدامند؟

پاسخنامه : الف) ده تکواژ – هفت واژه                ب)  ها  -  زار

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» محاسبه نشده است.

زبان فارسی تخصّصی شهریور 85 - کشوری

9- واژه ی «دل دادگان» را براساس ترتیب اجزای سازنده تا مرحله ی تکواژتجزیه کنید.

پاسخنامه :   (دل داده + گان )  (دل + داده )  (داد + ه )

نتیجه : تکواژماضی ساز«د» محاسبه نشده است.

زبان فارسی3 عمومی دی 85 - کشوری

5 –  د) – واژه ی «دلبستگی» رابراساس ترتیب اجزای سازنده ی آن تا مرحله ی تکواژتجزیه کنید. 

پاسخنامه :  (دل بسته + گی)     ( دل + بسته )    ( بست + ه )

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» محاسبه نشده است.

زبان فارسی3 عمومی خرداد 86 - کشوری

3- «دکترمعین ، استاد ادبیّات دانشگاه تهران و مؤلّف یک لغت نامه ی فارسی بود.»

الف) به ترتیب چند واژه و چند تکواژ دیده می شود؟

پاسخنامه : (شانزده  -  بیست و چهار)

نتیجه : تکواژماضی ساز«د» محاسبه نشده است.

زبان فارسی3 عمومی شهریور86 - کشوری

1- با توجّه به عبارت زیربه سؤالات داده شده پاسخ دهید.

« اوبرای دست یابی به آینده ی بهتر ، تمام راه های تلاش را پیمود.»

الف)جمله ی فوق ازچند تکواژتشکیل شده است؟  (بیست)

ب) یک تکواژوابسته ی تصریفی درعبارت بالابیابید.

پاسخنامه :  ( «تر» یا «ها»)

نتیجه : تکواژماضی ساز«د» محاسبه نشده است.

زبان فارسی3 عمومی دی ماه 86 - کشوری

مورد مرتبطی ندارد

زبان فارسی3 عمومی شهریور87 - کشوری

مورد مرتبطی ندارد

بخش سوم : پرسش های زبان فارسی درکنکورسراسری

1- زبان و ادبيّات فارسی عمومي و اختصاصی - انساني كنكور86

مورد مرتبطی در سؤال ها وجود نداشت.

2- زبان و ادبيّات فارسی عمومي - هنر كنكور86

10- عبارت «اوج و حضیض حکومت مسعود ازهمه عبرت انگیزتراست. در اوّل چیزی که هست ، کامیابی و پیشرفت است و در پایان موانع و سختی ها بر او می تازند.»به ترتیب چندتکواژ و چند واژه است؟

1)38 - 28               2) 39 – 29                3)) 42 - 29               4) 41 - 28

پاسخ : گزینه ی سه

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» در واژه ی پیشرفت محاسبه نشده است.

3- زبان و ادبيّات فارسی عمومي - زبان كنكور86

10- عبارت « درعصرجدیدبه شیوه ی اروپایی ازیک سو نثرابداعی و تخیّلی نوشته شد و ازسویی درنثرهای دیگرچون مقاله و تحقیق ، استدلال و دقّت نظر راه یافت.»به ترتیب چندتکواژ و چند واژه است؟

1)44-35               2) 45 – 35                3) 44 – 36                3) 45 – 36

پاسخ : گزینه ی یک

نتیجه : تکواژهای ماضی ساز«ت ، د ، ت» محاسبه نشده است.

4- زبان و ادبيّات فارسی عمومي -  تجربی كنكور86

10- عبارت «غالب مورّخان و پژوهشگران نوشته اندکه وی کورمادرزاد بود امّا دراشعاروی نشانه هایی است که به احتمال درروزگارجوانی بینا بوده است.» به ترتیب چند تکواژ و چند واژه است؟

1) 46 – 28              2) 45 – 28                 3) 46 – 26                 3) 45 – 26

پاسخ : گزینه ی یک

نتیجه : تکواژهای ماضی ساز«ت ، د ، د ،» محاسبه نشده است.

5- زبان و ادبيّات فارسی  - رياضي فيزيك كنكور 86

9- درمتن زیر به ترتیب چند واژه و چند تکواژ وجوددارد؟

« این روزها اگرعلم و فنّ کنونی را ازبشربگیرند ، حیات برای او بسیارمشکل خواهدشد ولی نسل او جاویدان خواهدبود.»

1) 24 – 33              2) 23 – 34                3) 22 – 33                4) 21 – 34

پاسخ  : یک

نتیجه : تکواژهای ماضی ساز«د ، د» محاسبه نشده است.

6- زبان و ادبيّات فارسی عمومي و اختصاصی - انساني كنكور87

(مورد مرتبطی مشاهده نشد.)

7- زبان و ادبيّات فارسی عمومي - ریاضی كنكور87

8- عبارت زیربه ترتیب ازچند واژه و تکواژ ساخته شده است؟

«با پیشرفت صنعت و گسترش فنون ارتباطات اکنون رسانه های دیداری و شنیداری به کمک محقّقان آمده اند تاسرعت و دقّت پژوهش ها را بیفزایند. »

1)  45 - 29              2) 45 – 30               3) 46 – 30                 4) 47 - 29

پاسخ : گزینه ی سه

نتیجه : تکواژهای ماضی ساز«ت ، د ، د ، د » محاسبه نشده است.

8- زبان و ادبيّات فارسی عمومي - تجربی كنكور87

9- عبارت «زمینه ی مستعد فرهنگ ایرانی در برخورد با سرچشمه های دینی اسلام بارور شد و ایرانی اصالت روانی و گسترش روح خود را در اسلام یافت.»به ترتیب چند تکواژ و چند واژه است؟

1) 44 - 32               2) 44 – 33                  3) 45 - 32              4)  45 – 33

پاسخ : سه

نتیجه : تکواژماضی ساز« د ، د ، ت» محاسبه نشده است.

9- زبان و ادبيّات فارسی عمومي - هنر كنكور87

موردی ندارد

10- زبان و ادبيّات فارسی عمومي- زبان كنكور87

موردی ندارد

11- زبان و ادبيّات فارسی عمومی- انسانی كنكور 85

8- جمله ی «نثرتاریخی درقرن پنجم درکتاب تاریخ بیهقی اوج و اعتبار خاصی یافت.»چند تکواژ و چند واژه است؟

1) 22 – 18              2)  22 – 19                  3)23 – 18                4) 24 – 19   

پاسخ : چهار

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» محاسبه نشده است.

12- زبان و ادبيّات فارسی عمومی - هنر كنكور 85

13- درعبارت «شاعر زمان ما قبل ازآن که به زندگی بیندیشد به این می اندیشد که درتاریخ ادبیّات آیا کدام تجربه را به نام او خواهند نوشت؟» به ترتیب چند واژه و چند تکواژ وجود دارد؟

1)  27 - 41               2)  28 – 39                3) 29 – 38           4)   35 – 45

پاسخ : سه

نتیجه : تکواژماضی ساز«ت» محاسبه نشده است.

13- زبان و ادبيّات فارسی عمومی- زبان كنكور 85

موردی مرتبطی نداشت.

14- زبان و ادبيّات فارسی عمومی - ریاضی كنكور 85

9- درمتن زیر به ترتیب چند واژه و چند تکواژ وجود دارد؟

«این روزها اگرعلم و فنّ کنونی را از بشر بگیرند ، حیات برای او بسیارمشکل خواهدشد ولی نسل او جاویدان خواهدبود.»

1)24 - 33                 2) 23 – 34                  3) 22 - 33                4) 21- 34

پاسخ : یک

نتیجه : تکواژماضی ساز« د ، د» محاسبه نشده است.

15- زبان و ادبيّات فارسی عمومی-  تجربی كنكور 85

13- تعداد تکواژهای کدام عبارت بیش تراست؟

1) اگرهم رمان نویس رسالتی داشته باشد بهتراست به طورغیرمستقیم حرفش را بزند.                                        

2) فقدان نیروی ایمان ، عامل اصلی تمام ضعف ها درجوانب مختلف فرهنگ و ادب روزگار ماست.

3) وظیفه ی نقد ادبی، تجزیه و تحلیل و شکافتن مسایلی است که یک خواننده ی عامی ازعهده اش برمی آید.                                       

4) همیشه شاهد این نکته بوده ایم که قلّه های ادب ما  کسانی بوده اندکه عمق انسانی کارشان جلب نظر می کند.

پاسخ : چهار

نتیجه : تکواژماضی ساز« د ، د » محاسبه نشده است.

نتیجه ی تحلیل سؤالات کنکوری :

     آن چه که مسلّم و مبرهن است ، آن است که تکواژهای ماضی ساز درهیچ واژه ی فعلی و غیرفعلی ، درنظر طرّاحان سؤالات کنکور ، جایگاهی ندارد[4] . البته ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که جزدر دو مورد[5] ،  سایر موارد موجود درسؤالات کنکوری که با موضوع ، مرتبط باشد به فعل های بی قاعده مربـوط می شود. بنابرایـن به نظرمی رسد طرّاحان محترم ، به نوعی سعی نموده اند که از ورود به این مقوله بپرهیزند.

نظر نگارنده :

    اگرتکواژ ماضی ساز به عنوان یک واحد زبانی به رسمیّت شناخته شده است ، منطق حکم می کند این موجودیّت درهمه واژه های فعلی و غیرفعلی مدّ نظر قرارگیرد و  با دخالت دادن تبصره و تذکّرهای نابجا و خلق السّاعه ، فروعی ایجاد نگردد که اصل را تحت الشّعاع خویش قراردهد.

     البته با عنایت به آن که دستور زبان فارسی کنونی منطبق بر ویژگی های ساختاری زبان عصرحاضرمی باشد ، منطقی ترآن است که در تجزیه و تحلیل ساختاری واژه ها ، نبش قبرنشود و پیشینه ی آن ها  مدّ نظرقرارنگیرد.

     بنابراین به منظور پرهیز از ورود به تحولات تاریخی زبان ، درتجزیه ی ساختمانی واژه ها ، هنگام پرداختـن به فعل های بی قاعـده یا واژه های غیرفعلی که در ساختارآن ها ، بن ماضی چنین فعل هایی وجود دارد ، نباید تکواژهای ماضی ساز زبان استقلال وجودی پیداکنند امّا این تکواژها در افعال باقاعده و واژه های غیرفعلی که در ساختارآن ها  ، بن ماضی چنین فعل هایی وجود دارد ، باید به عنوان یک واحد زبانی مورد توجّه قرارگیرند. بنابر این باید گفت : انکار تکـواژهای ماضی ساز ، انکار واقعیت های موجود زبانی اســت. برای تبیین موضــوع به ذکـر مثالی بسنده می شود :

«رس» به عنوان بن مضارع  درساختار همه ی واژه های « می رسد ، رسید ، نامه رسان ، زودرس ، رسانید » به عنوان یک تکـواژ ، استقلال وجودی دارد. پس اگر در واژه ی « رسید » تکواژ مذکور را نادیده بگیریم و آن رابه همراه نشانه ی ماضی ساز ، یک واحد زبانی به حساب بیاوریم ، براساس چه منطق و استدلالی به استنتاج رسیده ایم که به خود اجازه داده ایم همان تکواژ – رس – را با افزودن واحد زبانی دیگری (ید) یک واحد[6] به حساب بیاوریم؟

    لذا پیشنهاد می شود رویکرد مؤلّفان کتاب های زبان فارسی درخصوص این موضوع( تکواژهای ماضی ساز) مورد بازبینی و تجدید نظر قرارگیرد.

نتیجه گیری نهایی :

     نشانه های ماضی ساز درکتاب های درسی زبان فارسی ، امتحانات نهایی و کنکور سراسری دانشگاه ها جزدرخصوص فعل هایی که با تکواژ« ان» گذرا شده اند[7] ، به عنوان یک تکواژ پذیرفته نشده است. بنابراین دبیران ارجمند نیز باید تا زمانی که کتاب های درسی دارای ساختار کنونی هستند ، علی رغم میل باطنی خویش ،  در ارائه ی مطلب به دانش آموزان ، این رویه را درپیش گیرند.

منابــــع

1-کتاب زبان فارسی 1 دبیرستان

2- کتاب زبان فارسی 2 دبیرستان

3- کتاب زبان فارسی 3 عمومی دبیرستان

4- کتاب زبان فارسی 3 تخصصی دبیرستان

5- سؤالات امتحانات نهایی سال های 82 الی 87  درس زبان فارسی

6- سؤالات زبان و ادبیّات فارسی کنکورسراسری درسال های 85  تا  87

7-  باطنی . دکترمحمّدرضا . توصيف ساختمان دستور زبان فارسي . تهران . انتشارات اميركبير . چاپ چهاردهم . 1382 .

8- مشکوه الدینی . دکترمهدی . دستور زبان فارسی برپایه ی نظریه ی گشتاری . مشهد . انتشارات دانشگاه فردوسی . 1373 .

[1]  : برخی دستورنویسان اعتقاد دارند«ست» نیز تکواژ ماضی سازاست؛مانند : دانست ، توانست

[2] : توصيف ساختمان دستور زبان فارسي، دكتر محمدرضا باطني، انتشارات اميركبير

[3]  : شماره ی برخی از دروس با چاپ های سال های پیش مطابقت دارد.

[4]  : البته برخی از طرّاحان سؤالات کنکور و مؤلّفان کتاب های درسی در کتاب ها ی  دیگر و مجموعه تست های کنکوری ارائه شده از سوی  ایشان ، دیدگاه های دیگری ارائه داده اند که مبیّن تناقض آشکار در باورهای علمی آن هاست.

[5] :  الف) زبان و ادبيّات فارسی عمومي - تجربی كنكور87    ب) زبان و ادبيّات فارسی عمومي -  تجربی كنكور86

[6]  :  با محاسبه ی تکواژ صفر ، آن را دو تکواژ محسوب می کنند.

[7]  : تعمیم و تسرّی این نمونه ی کتاب به سایر موارد ، نادرست است زیرا همان طور که در بررسی قسمت های مختلف این تحقیق گفته شد ، درموارد دیگر ، عدم اعتقاد مولّفان کتاب به تکواژهای ماضی ساز اثبات شده است.

                                            اسداله حیرانی - پاییز ۱۳۸۷