کتاب های درسی پرمخاطب ترين و تأثيرگذارترين عوامل موجود در هدايت و راهبری جوامع هستند به طور که می توان از طريق اين رسانه های آموزشی ، فرهنگی را ايجاد کرد ، فرهنگی را تغيير داد و يا حذف کرد. بنابراين به خاطر اهميّت ويژه ی اين کتاب ها ، ضروری است که همواره آن ها را با ذره بين های قوی مورد بازنگری دقيق و مداوم قرارداد و گرد کهنگی را از آن ها زدود تا کارايي آن ها در پيشبرد جامعه به سوی اهداف متعالی هرچه بيشتر محقّق گردد.

  حدود ده سال از تهيه و تدوين آخرين برنامه ی آموزش زبان و ادبيات فارسی و کتاب های تهيه شده ی آن می گذرد.ارزش تصميم شجاعانه ی برنامه ريزان و تدوين کنندگان اين «طرح نو»به حدی است که اين عمل مطمئناً نقطه ی عطفی در آموزش زبان و ادبيات فارسی محسوب می شود. جدايي دو مقوله زبان فارسی و ادبيات،درج متون ادبی مناسب و معاصر و استفاده از يافته های علم زبان شناسی در آموزش زبان فارسی آرزوی ديرين علاقه مندان و دلسوزان زبان ، فرهنگ و ادبيات اين مرزو بوم بود، که با اين برنامه تحقق يافت.

  «از داس دروگر زمان هيچ روينده ای را زنهار نيست» گذشت زمان هر نوی را کهنه می گرداند و پايان تاريخ مصرف هر برنامه ای را اعلام می کند مگر آن که يک برنامه از چنان استعداد و انعطافی برخوردار باشد که بتواند «هر صبح با طلوع خورشيد متولد گردد.» و از قطار تحولات و پيشرفت جا نماند. با آراستن و پيراستن مداوم خويش توان هماهنگی با عصر جديد را داشته باشد وبا حرکتی پويا و رو به جلو، از رکود و ايستايي در امان ماند.

  در عصری که ماشين و زندگی الکترونيک گذشته از مزايايش، با ويروس هايش فرهنگ و ادبيات را به شدت تهديد می کند تنها شيوه ی واکسينه کردن ادبيات، تجهيز آن با علمی ترين وکارآمدترين متد های آموزشی ميسر است. مگر نه اين که يکی از اهداف اساسی آموزش ادبيات ايجاد التذاذ  در مخاطبان است، آيا وقت آن نرسيده است که بر نامه ريزان  کتاب های آموزشی  در مورد نياز های  ادبی سطوح مختلف مخاطبان تحقيق جامعی به عمل آورند تا مشخص کنند که مثلاً  چه نو ع مطالب و ژانر هايي برای دانش آموز 15ساله(سال اول متوسطه) جذاب و مناسب است؟ و يا هر کدام از کتاب های اول،دوم و سوم بايد در برگيرنده ی چه مطالبی باشد؟ آيا درست است که شيوه ی تدريس ادبيات شبيه به شيوه ی تدريس فيزيک و رياضيات باشد؟

  مقاله ی حاضر تلاشی است هر چند کوچک، در راستای بازنگری در برنامه ی آموزش ادبيات متوسطه؛ به اميد آن که صاحب نظران بابررسی های عالمانه و نقدهای متفکرانه بتوانند به راهکارهاي مناسبی در اين زمينه برسند و امکانی فراهم گردد که آموزش ادبيات فارسی و کتاب های درسی با بازسازی و ترميم هميشگی،سال های سال همچنان سالم، نو و سرزنده به حيات خود ادامه دهند.

  شکل تنظيم مطالب در کتاب های ادبيات متوسطه

  با نگاهي به فهرست سه کتاب ادبيات فارسی دوره ی متوسطه می بينيم که اين کتاب ها در تدوين و ارائه ی مطالب از الگو و چهارچوب واحد و خاصی پيروی کرده اند. در اين مقاله سعی شده است، اين شيوه ی تنظيم کتاب های درسی مورد بازنگری قرار گيرد و با اتخاذ نگاهی انتقادی نکات مثبت و منفی آن مشخص گردد.

کتاب های ادبيات فارسی دوره ی متوسطه به طور کلی در ده فصل-در کتاب های 1و2نه فصل- و يک درآمد تنظيم شده اندکه برای ادای مطلب و به عنوان يادآوری ناگزيرم فهرست عناوين و موضوعات اين کتاب ها را متذکر گردم:

1-درآمد:در ستايش الهی و اوليای دين.

2-فصل اول:انواع ادبی(1)؛در بر گيرنده ی متن هايی از دونوع حماسی و نمايشی

3-فصل دوم:ادبيات داستانی،که در کتاب1متن هايی از داستان های سنتی و در دو کتاب 2و3متن هايی از داستان های معاصر آمده است.

4-فصل سوم:ادبيات پايداری؛در کتاب1،متن های از نويسندگان و شاعران بومی در دو حوزه ی ادبيات انقلاب و جنگ؛در کتاب2،آثاری از ادبيات مقاومت سياهان آمريکا؛ مبارزات آزاديخواهانه ی مردم آمريکای جنوبی و مردم فلسطين.اين موضوع در فصل چهارم کتاب 3 آمده است،چون فصل سوم آن مربوط به تحليل آثار بزرگ ادبی است(اين فصل در کتاب 2 نيز وجود داشته که حذف شده است.)

5-فصل چهارم کتاب های 1و2 و فصل پنجم کتاب3، به ادبيات جهان اختصاص يافته است.

6-فصل پنجم:انواع ادبی2؛ که در دو کتاب اول و دوم آثاری از دو نوع ادبيات غنايي و ادبيات تعليمی آمده و درسال سوم تنها متونی از ادبيات غنايي آمده است.

7-فصل ششم مربوط است به موضوع فرهنگ و هنر

8- درفصل هفتم آثاری از ادبيات معاصر ديده می شود که عنوان اين فصل در کتاب سوم ادبيات انقلاب اسلامی است.

9-فصل هشتم:سفرنامه،حسب حال و زندگی نامه

10فصل نهم،در دو کتاب 1و2،به ادبيات فارسی برون مرزی اختصاص يافته. در کتاب سوم به جای اين موضوع ،ادبيات عرفانی -در فصل دهم، با وجود فصل تحليل آثار بزرگ ادبی-آمده است.

 پرسشی که در اين جا مطرح می شود اين است که:

  «حفظ چهارچوب و الگويي واحد در تهيه و تنظيم کتاب های آموزش ادبيات تا چه حدی مناسب است و ضرورت دارد؟»

  برای پاسخ به پرسش فوق ، ابتدا به ذکر مزايا ی اين شيوه پرداخته می شود ، سپس محدوديت هايي را که شيوه ی مذکور در ارائه ی مطالب و آموزش ادبيات ايجاد می کند يادآوری می شود تا با مقايسه ی دو ديدگاه مختلف، ميزان کارآمدی اين شيوه مشخص گردد.

  الف)فوايد و ضرورت ها

  اين شيوه دربردارنده ی فوايدی است که در ذيل به اهم آن ها اشاره می شود:

  1-حاکميت نظم وايجاد ارتباط عمودی: اين شيوه ساختاری منظم را بر کتاب ها حاکم می کند و انتخاب متون ادبی در اين شيوه از نظم خاصی پيروی مي کند، بنابراين کتاب های مزبور از آسيب ناهمگونی و بی نظمی در امان می مانند؛ همچنين يکسانی و ارتباط موضوعی کتاب های پايه های مختلف،باعث ايجاد ارتباط عمودی قوی ميان آن ها می شود.

  2-انسجام وشمول:يک برنامه وقالب مناسب اين امکان را فراهم می کند که کتاب درسی به گونه اي منسجم و يک پارچه به اغلب جوانب موضوع بپردازد واز شمول و جامعيت بالايي برخوردار باشد؛همانطور که کتاب های ادبيات توانسته اند در برگيرنده ی نمونه هايي از انواع ادبی حماسی،غنايي،تعليمی و نمايشی و قالب های ادبی شعر، نثر،داستان،زندگی نامه و... باشند

  3-برآورده شدن اهداف آموزشی و پرورشی:چنين کتاب هايی به راحتی اهداف آموزشی و پرورشی برنامه ريزان را پوشش می دهند به طوری که مواد لازم در قالب های از پيش تعيين شده ريخته می شود.

  4- سادگی تهيه ی مواد: طراحان و برنامه ريزان کتاب های درسی ادبيات متوسطه از ابتدا چهارچوب و الگويی واحد را تعريف کرده اند که هر کتاب شامل حدود ده سبد با عناوين مختلف ادبی است و وظيفه ی مؤ لفين کتاب ها اين است که هر سبد را از مواد مناسب  پر کنند

  ب)آسيب ها

  1-ايجاد اجبار و محدوديت در ارائه ی مطالب مناسب:تعيين  قالبی خاص و تقريباً غيرانعطاف پذير در کتاب های متوسطه، اين اجبار را برای مؤلف ايجاد می کند که به هر قيمتی شده است مواد مرتبط با موضوع برنامه را بيابد؛به عنوان مثال، همه ی همکاران دريافته اند که مؤلفين محترم برای گنجاندن متن نمايشی در درس های چهارم اين کتاب ها در چه مضيقه ای هستند و تاکنون نه نمايش نامه ی«سلمان فارسی» از شرايط لازم برای ارائه و آموزش برخوردار بوده ونه «تعزيه ی مير علم دار» که جايگزين آن شده، متنی مناسب برای تدريس در سال اول است. حال آن که فيلم نامه ی «بچه های آسمان» که در سال دوم آمده است، نسبت به متن کتاب 1، بسيار ساده تر است.

  2- ايجاد تکرار و ملالت دانش آموز: تکرار موضوعات و حتی فرم متون در کتاب های سه و حتی چهار سال دوره ی متوسطه و پيش دانشگاهی باعث کهنگی و کاهش جذابيت مطالب می شود. وقتی مؤلف مجبور است برای پر کردن سبد ادبيات حماسی، در هر چهار کتاب متونی را از شاهنامه بگنجاند،تکرار زياد اين موضوع و اين شکل از ادبيات دلزدگی دانش آموز را در پی دارد. بخصوص که اغلب دانش آموزان نمی توانند به راحتی با ادبيات حماسی و با ويژگی های خاص و زبان کهنش ارتباط برقرار کنند.

  3-عدم توجه به سلايق دانش آموزان: يکسانی ساختار در هر سه کتاب1، 2 و 3 به ناديده گرفتن تفاوت های سنی دانش آموزان در سه پايه منجر شده است؛ حال آن که می دانيم اين دوران مصادف است با دوران بلوغ بچه ها و به همين جهت تغيير حالات ،علايق و سلايق آن ها در اين سنين بسيار سريع است. مطالب مناسب و مورد علاقه ی دانش آموزان سال اول با دانش آموزان سال دوم و يا سوم متفاوت است و اگر مطالب کتاب درسی متناسب با رشد و تغييرات علايق آن ها تنظيم نشود نمی تواند از استقبال لازم برخوردار گردد.

  4- خلع سلاح معلم: ادبيات هنر است و ستون فقرات هنر  تخيل و خلاقيت. کتاب های ادبيات موجود با ديکته کردن مطالب و تنظيم فعاليت های آموزشی راه هر گونه ابتکار عمل و خلاقيت را بر معلم می بندند. چه بسا معلمان با ذوق ما آرزو دارند داستانی کوتاه،شعری زيبا،مطلبی مفيد و جذاب را برای دانش آموزان بخوانند،در مورد سبک نويسنده ای گفتگو کنند،به بچه ها فرصت دهند محصولات ادبی خود را عرضه کنند مجالی برای پرورش ذهن و فکر دانش آموزان بيابند و... اما متأسفانه چنان در دالان تنگ برنامه ی آموزشی و به پايان رساندن به موقع کتاب گرفتارند، که وظيفه ی اصلی خودکه همانا ايجاد التذاذ ،تقويت قوه ی تخيل و خلاقيت و ترغيب و تشويق دانش آموزان به فعاليت های ادبی است از ياد برده اند.

  نتيجه گيری

  شيوه ی آموزش ادبيات با آموزش علوم ديگر بايد متفاوت باشد، بهترين برنامه ی آموزشی برای ادبيات برنامه ای است، که از توان انعطاف پذيري مناسبی برخوردار باشد و اين امکان را برای مؤلف فراهم کند، تا بتواند با فراغ بال بيشتری، در   هرکدام ازپايه های تحصيلی از مواد و متونی استفاده کند که مناسب سطح سنی، ميزان درک و شناخت و علايق فراگيران باشد.

  همه قبول دارند که يکی از اهداف عمده ی آموزش ادبيات، ايجاد حس التذاذ و نگرش مثبت در مخاطب است، پس با نيازسنجی دانش آموزان می توان سطح علاقه ی هر محدوده ی سنی وپايه ی تحصيلی را به انواع ادبی، مشخص کرد؛ آن گاه برنامه ريزان بر اساس نياز هر پايه و در حوزه و پيرامون آن نوع ادبی، ساختار مجزايی طراحی کنند؛ مثلاً اگر در سال اول متوسطه نوع نثر، داستان و اشعار و متون رمانتيک از جذابيت بيشتری برخوردار است،برنامه ی آموزشی حول اين محور تنظيم گردد و لازم نباشد که مؤلف نمونه هايي از همه ی انواع، آن هم به يک ميزان در هر پايه بگنجاند.

  هر چند که ممکن است، اين برنامه، ارتباط عمودی کتاب های پايه های مختلف تحصيلی را ضعيف کند، اما آن چه اهميت دارد کارآمد کردن آموزش ادبيات و  ايجاد انگيزه ی کافی در دانش آموزان است و ارتباط عمودی کتاب ها را هم می توان با حلقه های مناسب از متون برقرار کرد.علاوه بر آن وحدت موضوع(ادبيات) خود ارتباط ميان کتاب ها را حفظ خواهد کرد.

  نکته ی ديگر توجه به توان خلاقيت، ابتکار و نقد در کلاس های ادبيات است، ادبيات هنر است و آموزش آن  به آموزش نقاشی و موسيقی بي شباهت نيست. دانش آموزان علاوه برآن که با هدايت و کمک معلم، با جوانب آن آشنا می شوند و به آن علاقه مند می گردند،بايد فرصت لازم برای ابراز نظر، نقد و توليد و خلاقيت داشته باشند. پيچيدن نسخه ای واحد برای همه ی دانش آموزان متوسطه، اين کلاس ها را درتنگنای برنامه قرار می دهد و قدرت مانور را از معلم می گيرد.  

   منابع

  کتاب های ادبيات فارسی1، 2 و3 نظام جديد آموزش متوسطه،دفتر برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی، چاپ ونشر کتاب های درسی ايران،1386.