نکته هایی درشمارش تکواژ و واژه :(کاری ازگروه ادبیات مازندران

 با اندکی دخل و تصرف)

1- تکواژهای آزاد قاموسی و دستوری هم تکواژ هستند هم واژه.

مثال : جلد اول شاهنامه را به دوست خود دادم:

تکواژ ← جلد +  -ِ  +  اول  + -ِ  + شاه  + نامه  +  را  +  به  + دوست  +  -ِ  + خود  +  داد  +  -َ م

واژه ← جلد +  -ِ  +  اول  +  -ِ  +  شاهنامه  +  را  +  به  +  دوست +  -ِ  +  خود  +  دادم

2- «برای ِ» یک تکواژ و یک واژه است زیرا کسره ، جزیی از این کلمه است؛ مانند:

برای ِ من: تکواژ ← برای ِ + من/ واژه ← برای ِ + من

3- واج های میانجی (ی، ک، گ، ج، همزه، و)، تکواژ به شمار نمی آیند؛ مانند :

گرسنگان: تکواژ ← گرسنه + ان/ واژه ← گرسنگان 

4- از میان انواع «ی» (i) فقط «ی» اسنادی مانند ضمایرمتصل(م – ت – ش – مان - تان – شان) هم تکواژ و هم واژه به شمار می آید، در حالی که انواع دیگر «ی» فقط تکواژ محسوب می شوند؛ مانند : دانشمندی

تکواژ ← دان  +  -ِ ش  +  مند  +  ی       

واژه ← دانشمند  +  ی(هستی)                                   

5- تکواژهای ماضی ساز (د – ت – ید - اد) علاوه بر آن که در شمارش تکواژهای افعال ماضی با قاعده منظور می گردند، در شمارش تکواژهای اسم و صفت هم به حساب می آیند؛مانند :

کشیدم : تکواژ ← کش + ید + َ م

خورده باشد: تکواژ ← خور + د + ه + باش + -َ د / واژه ← خورده باشد

خوردنی: تکواژ ← خور + د + -َ ن + ی/ واژه ← خوردنی

خریدار: تکواژ ← خر + ید + ار/ واژه ← خریدار

6- در فعل هایـی کـه شناسـه ظاهـر نمی شود و شناسه ی محـذوف با علامت تهی« Ø » نشان داده می شـود،در شمارش تکواژها، علامت تهی نیـز یک تکواژ به شمار می آیـد مانند :

رفته بود: تکواژ ← رفت + ه + بود + Ø / واژه ← رفته بود

بترسان: تکواژ ← ب+ ترس + ان + Ø / واژه ← بترسان

نکته1: سوم شخص مفرد ماضی مستمر دارای دو تکواژ تهی است:

داشت می رفت: تکواژ ← داشت + Ø + می + رفت + Ø / واژه ← داشت می رفت

نکته2: در فعل های آینـده تکواژ تهـی کاربـرد ندارد زیـرا در ایـن فعل ها شناسـه به فعل کمکی (خواه) افزوده می شود:

خواهد رفت: تکواژ ← خواه + -َ د + رفت/ واژه ← خواهد رفت

7- افعال ماضی بعید، ماضی نقلی، ماضی التزامی، ماضی مستمر، مضارع مستمر، آینده و مجهول که دارای فعل کمکی هستند، روی هم رفته یک واژه به شمار می آیند:

گفته می شود: تکواژ ← گفت + ه + می + شو + -َ د/ واژه ← گفته می شود

دارد می رود: تکواژ ← دار + -َ د + می + رو + -َ د/ واژه ← دارد می رود

8- در هنگام شمردن واژه ها توجه به ساده، پیشوندی یا مرکب بودن فعل بسیار مهم است زیرا اگر فعلی مرکب باشد، آن را همراه با جزء اسمی اش کلاً یک واژه به شمار باید آورد.

کتاب را در کتاب خانه قرار می دهد (فعل مرکب):

تکواژ ← کتاب + را + در + کتاب + خانه + قرار + می + ده + -َ د

واژه ← کتاب + را + در + کتاب خانه + قرار می دهد

نقاش دیوار اتاق ها را رنگ زد (فعل ساده):

تکواژ ← نقاش + دیوار + -ِ + اتاق + ها + را + رنگ + زد + Ø

واژه ← نقاش + دیوار + -ِ + اتاق ها + را + رنگ + زد

بدیهی است که در فعل های پیشوندی نیز فعل را همراه با پیشوند آن، کلاً یک واژه به شمار باید آورد.

قارون با گنج های خود در زمین فرو رفت (فعل پیشوندی):

تکواژ ← قارون + با + گنج + ها + -ِ + خود + در + زمین + فرو + رفت + Ø

واژه ← قارون + با + گنج ها + -ِ + خود + در + زمین + فرو رفت 

9- نشانه‌هاي اختصاري تك‌واژ و واژه به حساب نمي‌آيند زیرا باوجود آن که معنی دارند،این معنی ناشی از مقوله ی اعتبار زبانی نیست بلکه از یک قرارداد اجتماعی حاصل می شود،یعنی هریک نشانه ی ای است که ذهن را به سوی یک مفهوم قراردادی رهنمون می سازد. پس اگر چيزي مي‌بايست داراي واج و تك‌واژ و ... به شمار آيد، مدلول اين دال است نه خود آن.  مانند : (ص) ، (ع) ، (ره)

10-  اجزای محذوف در کلام(نهاد،متمم اجباری،فعل،مفعول ،حرف اضافه و نقش نمای اضافه) که گاهی حذف می شوند ، در شمارش واحدهای زبان(واج،تکواژ ، واژه و...) محسوب می شوند زیرا این اجزا در کلام وحجود دارند فقط حضور ندارند.

به همین دلیل معمولا به‌ ازاي هر جزء محذوف در جمله،از نشانه‌ي ø يا –در رسم نمودار استفاده می شود.

حذف، نظام جمله را تغيير نمي‌دهد؛ بلكه تنها، جزیي يا بخشي از سخن را كه - گوينده فكر مي‌كند- شنونده مي‌داند، از روساخت حذف مي‌كند اما در ژرف‌ساخت هم‌چنان موجود است و بايد ø يا – را هم كه به جاي جزء محذوف مي‌گذاريم، در شمارش گروه ، واژه و تکواژ به حساب بياوريم.مثال : علی کتاب خرید.

جمله ی مستقل : علی کتاب خرید.

جمله : علی کتاب خرید.

گروه : علی + بازار + کتاب + خرید ø

واژه : علی + از + بازار + کتاب + خرید ø

تکواژ : علی + از + بازار + کتاب + خر + ید +  ø

واج : /ع/،/ َ /،/ل/،/ی/،/ء/، / َ /ز / ...